Bij plaatsvervulling bij een erfenis neemt een kind de erfenis over die zijn of haar overleden ouder zou hebben gekregen. Dit speelt op het moment dat een erfgenaam eerder overlijdt dan de erflater, of de erfenis niet kan of wil aanvaarden. In dat geval schuiven de kinderen van die erfgenaam op in de rij en treden zij “in de plaats” van hun ouder.
Dit is geen zeldzame situatie. Stel dat oma overlijdt en haar dochter al eerder is gestorven. Zonder plaatsvervulling zou de dochter niets erven. Met plaatsvervulling ontvangen de kleinkinderen het deel dat de dochter zou hebben gekregen. De wet regelt dit in het Burgerlijk Wetboek, zodat erfenissen niet zomaar “verdampen” bij het overlijden van een erfgenaam.
Wanneer is plaatsvervulling van toepassing?
Plaatsvervulling treedt op in drie situaties. Ten eerste als een erfgenaam al is overleden vóór de erflater. Ten tweede als een erfgenaam de erfenis verwerpt: door bewust afstand te doen van de erfenis, kan iemand zijn kinderen in zijn plaats laten treden. Ten derde als een erfgenaam onwaardig is om te erven, bijvoorbeeld door een ernstig misdrijf tegen de erflater.
In alle drie de gevallen stappen de nakomelingen van die erfgenaam automatisch in diens rechten, mits de wet of het testament dit niet uitsluit. Plaatsvervulling werkt alleen in neerwaartse lijn: kinderen en kleinkinderen, niet broers, zussen of andere familieleden in zijlijn, tenzij de wet dat in een specifiek geval anders regelt.
Hoe werkt plaatsvervulling erfenis in de praktijk?
Neem een concreet voorbeeld. Een erflater laat drie kinderen achter: kind A, kind B en kind C. Kind B is al overleden en heeft zelf twee kinderen (de kleinkinderen van de erflater). De erfenis wordt normaal gesproken verdeeld in drie gelijke delen. Het deel van kind B gaat nu naar de twee kleinkinderen, die dat deel samen ontvangen. Elk kleinkind krijgt dus een zesde van de totale erfenis.
Zijn er geen nakomelingen van de vervallen erfgenaam? Dan treedt plaatsvervulling niet in werking en geldt aanwas: het vrijgevallen erfdeel groeit aan bij de overige erfgenamen naar rato van hun eigen deel. Plaatsvervulling en aanwas zijn daarmee elkaars tegenhanger.
Plaatsvervulling bij testament
Heeft de erflater een testament opgesteld, dan kan daarin de plaatsvervulling worden aangepast of zelfs worden uitgesloten. Een erflater kan bepalen dat bij verwerping of overlijden van een erfgenaam het erfdeel direct naar de overige erfgenamen gaat, en niet naar de nakomelingen van de vervallen erfgenaam. Omgekeerd kan ook uitdrukkelijk worden vastgelegd dat kleinkinderen of andere nakomelingen in de plaats treden.
Let op: als er geen testament is, volgt de verdeling de regels van het wettelijk erfrecht. De plaatsvervulling is dan automatisch van toepassing, zolang er nakomelingen zijn die in de plaats kunnen treden.
Verwerping en plaatsvervulling: een bewuste keuze
Verwerping is een situatie waar veel mensen niet bij stilstaan. Als iemand een erfenis verwerpt, doet hij dat formeel bij de rechtbank. De kinderen van de verwerper treden daarna in zijn of haar plaats. Dit kan een bewuste strategie zijn: de verwerper heeft zelf misschien schulden, waardoor de erfenis zou opgaan aan crediteuren. Door te verwerpen laat hij of zij de erfenis direct doorstromen naar de kinderen.
Dit werkt alleen als die kinderen zelf ook geen schulden hebben of het erfdeel kunnen aanvaarden. Aanvaarden kan zuiver (volledig aansprakelijk voor eventuele schulden van de nalatenschap) of beneficiair (met beperkte aansprakelijkheid). Voor kinderen die via plaatsvervulling erven, gelden dezelfde keuzes als voor elke andere erfgenaam.
Veel gestelde vragen over plaatsvervulling
Geldt plaatsvervulling ook voor kleinkinderen?
Ja. Als zowel een kind als een kleinkind al zijn overleden vóór de erflater, dan treden de achterkleinkinderen in de plaats. De lijn gaat zo ver door als er nakomelingen zijn.
Wat als de vervallen erfgenaam geen kinderen heeft?
Dan werkt plaatsvervulling niet. Het erfdeel valt vrij en wordt via aanwas verdeeld over de overige erfgenamen.
Heeft plaatsvervulling gevolgen voor de erfbelasting?
Ja. De vrijstelling en het tarief voor erfbelasting zijn afhankelijk van de relatie tot de erflater. Een kleinkind dat via plaatsvervulling erft, betaalt erfbelasting als kleinkind, niet als kind. De vrijstelling voor kleinkinderen is lager dan voor kinderen. Raadpleeg voor de actuele vrijstellingen de Belastingdienst.
Kan plaatsvervulling worden gebruikt om erfbelasting te besparen?
Soms wel, soms niet. Verwerping om de erfenis direct naar kleinkinderen te laten gaan, kan voordelig zijn als het spaart op de overdracht van generatie op generatie. Maar de lagere vrijstelling voor kleinkinderen kan dit voordeel deels tenietdoen. Dit vraagt altijd om een berekening op maat.
Plaatsvervulling voorkomt dat een erfenis langs de nakomelingen van een overledene heen gaat. De wet regelt dit automatisch, maar een testament kan de situatie anders inrichten. Twijfel je over wat de beste keuze is voor jouw situatie, bespreek dit dan met een notaris. Zeker als er meerdere generaties betrokken zijn of als verwerping een optie lijkt, kan een kleine keuze grote financiële gevolgen hebben.
