In een samengesteld gezin pakt de erfenis zonder goede afspraken vaak heel anders uit dan je verwacht. Kinderen uit een eerdere relatie kunnen buiten de boot vallen, of juist stiefkinderen erven zonder dat jij dat bewust zo hebt gewild. Hoe jij de nalatenschap in een samengesteld gezin goed regelt, hangt af van wie je wettelijk erfgenaam is, welke bescherming de wet biedt en wat je zelf vastlegt in een testament.
Wie erft er wettelijk in een samengesteld gezin?
De wet verdeelt een nalatenschap via een vaste volgorde. Als je getrouwd bent of een geregistreerd partnerschap hebt, erft je partner samen met je kinderen. Dat klinkt logisch, maar in een samengesteld gezin zitten hier direct haken en ogen aan. Kinderen uit een vorige relatie zijn wettelijk erfgenaam van hun biologische ouder. Stiefkinderen zijn dat niet, tenzij jij hen hebt geadopteerd of in je testament hebt opgenomen.
Stel: jij hertrouwt en brengt twee kinderen mee. Je nieuwe partner heeft ook een kind. Als jij overlijdt zonder testament, erven jouw twee biologische kinderen en je huidige partner. Het stiefkind van je partner erft niets van jou. En als je partner later overlijdt, gaat diens vermogen naar haar eigen kind, niet naar jouw kinderen. Zo kan vermogen van de oorspronkelijke ouder uiteindelijk bij de “andere kant” van het samengesteld gezin terechtkomen, terwijl dat nooit de bedoeling was.
Het risico van de langstlevende-regeling
Veel stellen kiezen bij huwelijk voor een testament of huwelijkse voorwaarden met een langstlevende-regeling. Die zorgt ervoor dat de langstlevende partner alles beheert en de kinderen hun erfdeel pas later ontvangen. Dat klinkt beschermend, maar in een samengesteld gezin kan dit uitpakken als een probleem.
Jouw kinderen krijgen hun wettelijk erfdeel op papier wel toegewezen na jouw overlijden, maar ze zien dat geld pas als de stiefouder ook overlijdt. In de tussentijd beheert de stiefouder het vermogen. Als de stiefouder daarna hertrouwt of zijn vermogen uitgeeft, ontvangen jouw kinderen uiteindelijk veel minder dan wat jij voor ogen had. Dit heet het “doorsluizen” van vermogen naar een tweede gezin, en het is een van de meest voorkomende conflicten bij erfenissen in samengestelde gezinnen.
De legitieme portie: bescherming voor eigen kinderen
Jouw biologische kinderen hebben altijd recht op de legitieme portie, ook als jij ze in je testament niets nalaat. De legitieme portie is de helft van wat ze wettelijk zouden erven. Stiefkinderen hebben dit recht niet automatisch. Dit is een belangrijk verschil dat bij de verdeling van een nalatenschap in een samengesteld gezin al snel tot spanning leidt.
Als jij jouw eigen kinderen wil bevoordelen boven je huidige partner, of andersom, dan moet je dat altijd schriftelijk vastleggen. Zonder testament beslist de wet, en de wet houdt geen rekening met de gevoelens of verhoudingen binnen jouw specifieke gezin.
Wat leg je vast in een testament?
Met een testament heb je de meeste invloed op wat er met jouw nalatenschap in een samengesteld gezin gebeurt. Je kunt daarin onder andere regelen:
- Dat stiefkinderen meeerven, ook al heeft de wet ze geen recht gegeven.
- Dat jouw eigen kinderen hun erfdeel direct ontvangen na jouw overlijden, in plaats van te wachten tot de stiefouder overlijdt.
- Dat bepaalde bezittingen, zoals een huis of sieraden, naar een specifiek persoon gaan.
- Dat je partner een vruchtgebruik krijgt op het huis, zodat hij of zij er kan blijven wonen, maar het eigendom naar jouw kinderen gaat.
- Een uitsluitingsclausule, waarmee je voorkomt dat een ex-partner van je kind indirect meeprofiteert van de erfenis.
Denk ook na over het aanstellen van een executeur. Dat is de persoon die de erfenis afwikkelt. In een samengesteld gezin is het verstandig iemand te kiezen die neutraal staat tegenover beide “kanten” van het gezin, anders escaleert een erfenis snel tot een familieruzie.
Samenlevingscontract of huwelijkse voorwaarden
Woon je samen zonder te trouwen, dan erft je partner helemaal niets op basis van de wet. Je partner is dan geen wettelijk erfgenaam. Een samenlevingscontract regelt het samenwonen, maar geeft op zichzelf geen erfrecht. Daarvoor heb je alsnog een testament nodig. Trouwen geeft wel automatisch erfrecht, maar brengt andere risico’s mee voor de kinderen uit eerdere relaties, zoals hierboven beschreven.
Met huwelijkse voorwaarden kun je vastleggen welk vermogen van jou blijft en welk vermogen gemeenschappelijk is. Dat is in een samengesteld gezin vaak verstandig, zeker als jij al eigen bezittingen of een eigen bedrijf meebrengt. Zo voorkom je dat bij overlijden of scheiding jouw vermogen automatisch (deels) naar de andere kant vloeit.
Veelgemaakte fouten bij de erfenis in een samengesteld gezin
De meest voorkomende fout is niets regelen en erop vertrouwen dat het wel goed komt. De wet doet dat niet voor je, zeker niet in een samengesteld gezin. Een tweede veelgemaakte fout is een oud testament niet aanpassen na hertrouwen. Als je bij je eerste huwelijk een testament hebt opgesteld, geldt dat in principe nog steeds, maar de verhoudingen in je gezin zijn veranderd. Controleer je testament na elke grote levensgebeurtenis: scheiding, hertrouwen, geboorte van een kind of overlijden van een erfgenaam.
Ook onderschatten veel mensen hoe snel de emoties oplopen als er niets is vastgelegd. Kinderen uit een eerste huwelijk die het gevoel hebben dat de stiefouder hun erfdeel opmaakt, gaan vaak naar de rechter. Dat kost tijd, geld en familieverhoudingen.
Laat je erfenis in een samengesteld gezin opstellen door een notaris die bekend is met de specifieke valkuilen van dit soort gezinssituaties. Een goed testament en, waar van toepassing, huwelijkse voorwaarden of een samenlevingscontract zijn geen luxe, maar de enige manier om te zorgen dat jouw vermogen terechtkomt waar jij dat wil.
