Bij een erfenis waarbij de langstlevende partner vruchtgebruik krijgt, kan er een renteovereenkomst worden gesloten over de overbedeling. Die rente vermindert op termijn de nalatenschap van de langstlevende, waardoor over twee overlijdens samen minder erfbelasting verschuldigd is. Het is een legale én veelgebruikte techniek in estate planning, maar hij werkt alleen als je hem goed toepast.
Wat is vruchtgebruik bij een erfenis?
Wanneer iemand overlijdt en er een testament is dat de langstlevende partner vruchtgebruik toekent, krijgt de langstlevende het recht om het vermogen te gebruiken en de vruchten ervan te innen (zoals rente of huurinkomsten). De eigendom van het vermogen gaat over op de kinderen (de blote eigenaren), maar de langstlevende behoudt het gebruik.
In de praktijk wordt het vermogen vaak “overbedeeld” naar de langstlevende: die krijgt meer dan zijn of haar erfdeel en is daarvoor een schuld verschuldigd aan de kinderen. Over die schuld kan rente worden afgesproken.
Hoe werkt de rente bij vruchtgebruik in een erfenis?
De rente bij een vruchtgebruiksituatie werkt als volgt: de langstlevende heeft een schuld aan de kinderen (de onderbedelingsvordering). Over die schuld wordt jaarlijks rente berekend. Die rente wordt bijgeschreven op de hoofdsom, zodat de schuld van de langstlevende ieder jaar groeit. Op het moment dat de langstlevende overlijdt, is de schuld inclusief opgebouwde rente een aftrekpost in zijn of haar nalatenschap. Dat drukt de nalatenschap omlaag, en dus ook de erfbelasting die de kinderen bij het tweede overlijden betalen.
Stel: de kinderen hebben bij het eerste overlijden een vordering van 200.000 euro op de langstlevende. Als daarvoor een rente van 6% per jaar wordt afgesproken en bijgeschreven (samengestelde rente), groeit die vordering na tien jaar naar ruim 358.000 euro. Bij het overlijden van de langstlevende is dit bedrag aftrekbaar in de nalatenschap. Over het verschil van ruim 158.000 euro hoeft dan geen erfbelasting te worden betaald.
Fictief vruchtgebruik en renteovereenkomsten
Er bestaat ook een variant die bekendstaat als “fictief vruchtgebruik”. Dit is een bepaling in de Successiewet waarmee de Belastingdienst voorkomt dat mensen via slimme constructies erfbelasting omzeilen. Als bepaalde vermogensoverdrachten plaatsvinden maar de overledene het genot ervan feitelijk behield, kan de Belastingdienst dat vermogen toch als onderdeel van de nalatenschap beschouwen.
Renteovereenkomsten worden in dit kader soms kritisch bekeken. Het is daarom belangrijk dat de rente daadwerkelijk jaarlijks wordt bijgeschreven en goed is vastgelegd in een notariële of schriftelijke overeenkomst. Een mondelinge afspraak is niet voldoende en wordt bij een belastingcontrole niet geaccepteerd.
Welk rentepercentage is realistisch?
De wet schrijft geen vast percentage voor, maar de rente moet zakelijk en reëel zijn. In de praktijk wordt vaak aangesloten bij de wettelijke rente of een marktrente die op het moment van afspreken gebruikelijk is. De Belastingdienst kan een kunstmatig hoge rente aanvechten als die puur is bedoeld om de nalatenschap kunstmatig te laten slinken zonder economische grond. Een goed onderbouwd percentage dat overeenkomt met wat een bank of belegger ook zou vragen, staat sterker.
Wanneer is deze constructie zinvol?
De rente-op-rente techniek bij vruchtgebruik en erfenis is vooral nuttig als het vermogen van de langstlevende aanzienlijk is en de kinderen pas op langere termijn erven. Hoe langer de periode tussen het eerste en het tweede overlijden, hoe groter het belastingvoordeel. Bij een korte overlevingstijd van de langstlevende heeft de opgebouwde rente minder effect.
De constructie is minder geschikt als de langstlevende door de groeiende schuld in de knel komt. De schuld aan de kinderen groeit immers ieder jaar, ook als het vermogen van de langstlevende niet meegroeit. Zeker als de langstlevende afhankelijk is van het vermogen voor levensonderhoud, kan dit spanning geven.
Praktische stappen als je dit wilt regelen
- Laat een notaris de overbedelingsschuld en de renteafspraak schriftelijk vastleggen, bij voorkeur in het testament of in een aparte akte.
- Zorg dat de rente jaarlijks daadwerkelijk wordt bijgeschreven en administratief zichtbaar is.
- Kies een rentepercentage dat verdedigbaar is als zakelijk tarief.
- Bespreek de constructie met een belastingadviseur, zodat ook de aangifte erfbelasting bij het eerste overlijden correct wordt ingediend.
- Controleer of de constructie niet in conflict komt met de fictief-vruchtgebruikbepalingen in de Successiewet.
Rente bij vruchtgebruik in een erfenis kan over twee overlijdens bezien een flinke belastingbesparing opleveren, maar vraagt om een zorgvuldige en goed gedocumenteerde uitvoering. Laat dit altijd begeleiden door een notaris of fiscaal specialist die verstand heeft van erfrecht en erfbelasting.
