Als iemand overlijdt zonder testament, bepaalt de wet wie er erft. Dit heet het wettelijk erfrecht. De nalatenschap gaat dan automatisch naar de naaste familieleden, in een vaste volgorde die in de wet staat. Je hebt als overledene geen invloed gehad op wie wat krijgt, want er zijn geen persoonlijke wensen vastgelegd.
De volgorde is simpel: hoe dichter de band met de overledene, hoe eerder je erft. Een verre neef erft pas iets als er geen kinderen, partner, ouders of broers en zussen zijn. Hieronder lees je precies hoe dat werkt en wat het betekent voor de praktijk.
De wettelijke volgorde van erfgenamen
De wet verdeelt erfgenamen in vier groepen, die in volgorde aan de beurt komen. Zodra er iemand in een hogere groep is, erven de lagere groepen niets.
- Groep 1: de echtgenoot of geregistreerd partner én de kinderen van de overledene.
- Groep 2: de ouders, broers en zussen van de overledene.
- Groep 3: grootouders van de overledene.
- Groep 4: overgrootouders van de overledene.
Zijn er geen erfgenamen in een van deze vier groepen? Dan gaat de erfenis naar de staat. Dat klinkt uitzonderlijk, maar het komt voor bij mensen die geen familie meer hebben en geen testament hebben opgesteld.
Nalatenschap zonder testament: wat krijgt de partner?
Heb je een huwelijk of geregistreerd partnerschap? Dan sta je in groep 1, samen met de kinderen. De wet geeft de langstlevende partner in die situatie een stevige bescherming. De partner krijgt alle bezittingen en schulden toebedeeld. De kinderen erven wel, maar hun erfdeel wordt omgezet in een geldvordering op de langstlevende ouder. Ze kunnen dat bedrag pas opeisen als de langstlevende ouder zelf overlijdt of failliet gaat.
Stel: iemand overlijdt en laat een partner en twee kinderen achter. De nalatenschap bestaat uit een huis van 400.000 euro en spaargeld van 100.000 euro. In totaal 500.000 euro. De partner behoudt alles en blijft in het huis wonen. Elk kind krijgt een vordering van 125.000 euro (elk een kwart van 500.000 euro), maar dat geld zien ze pas als de langstlevende ouder ook overlijdt.
Wat als er geen partner is, maar wel kinderen?
Zijn er geen partner maar wel kinderen? Dan erven de kinderen de hele nalatenschap, in gelijke delen. Bij twee kinderen erft elk de helft, bij drie kinderen elk een derde. Er is geen bescherming meer voor een langstlevende, want die is er niet. De kinderen kunnen direct aanspraak maken op hun deel.
Zijn sommige kinderen al eerder overleden? Dan erven hun kinderen (de kleinkinderen van de overledene) in hun plaats. Dit heet plaatsvervulling. Het erfdeel van het overleden kind gaat dus niet verloren, maar wordt verdeeld over diens eigen kinderen.
Samenwonen zonder trouwen: geen automatische erfenis
Dit is een veelgemaakte fout: samenwonende partners zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap erven niet automatisch van elkaar. Als je samenwoont maar niet getrouwd bent en er is geen testament, staat je partner nergens in de wet. De nalatenschap gaat dan naar de kinderen, of als die er niet zijn, naar de ouders, broers of zussen van de overledene.
Wil je je samenwonende partner beschermen, dan is een testament noodzaak. Zonder dat document heeft hij of zij juridisch gezien niets. Dit geldt ook als je al jaren samenwoont met een samenlevingscontract. Dat contract regelt veel, maar erfrecht is iets anders en staat daar los van.
Broers, zussen en ouders: groep 2
Heeft de overledene geen partner en geen kinderen? Dan erven de ouders, broers en zussen samen. De ouders erven elk minimaal een kwart, de rest gaat naar de broers en zussen. Zijn beide ouders al overleden? Dan erven de broers en zussen de hele nalatenschap in gelijke delen.
Is een broer of zus eerder gestorven? Dan erven ook hier de kinderen van die broer of zus (de neven en nichten van de overledene) in zijn of haar plaats, via plaatsvervulling.
Schulden horen ook bij de nalatenschap
Een erfenis bestaat niet alleen uit bezittingen. Schulden gaan mee. Als erfgenaam ben je in principe aansprakelijk voor de schulden van de overledene, tot de waarde van de erfenis. Zijn de schulden groter dan de bezittingen, dan is het verstandig om de erfenis te verwerpen of beneficiair te aanvaarden. Dat laatste betekent dat je de erfenis alleen aanvaardt als er iets overblijft na aftrek van de schulden. Bij een nalatenschap zonder testament gelden precies dezelfde regels als bij een nalatenschap met testament op dit punt.
Veelgestelde vragen
Erft een kind altijd, ook zonder testament?
Ja. Kinderen vallen in groep 1 en erven altijd, tenzij ze onterfd zijn via een testament. Zonder testament kun je niemand onterven. Wel hebben kinderen altijd recht op hun legitieme portie, maar dat speelt alleen als er wél een testament is.
Kan ik een vriend of goed doel laten erven zonder testament?
Nee. Zonder testament erven alleen bloedverwanten en de wettelijke partner. Wil je iemand anders laten erven, dan moet je een testament opstellen bij de notaris.
Wat als ik de erfenis niet wil?
Je kunt een erfenis altijd weigeren. Dat heet verwerpen. Je erfdeel gaat dan naar de volgende erfgenaam in de lijn. Dit kun je ook doen als je de schulden niet wil overnemen.
Een nalatenschap zonder testament volgt een vaste route via de wet, en die route is niet altijd wat jij of je naasten zouden willen. Wil je zelf bepalen wie wat erft, wie je huis krijgt of hoe je partner beschermd is? Dan is een testament het enige middel. Zonder dat document beslist de wet voor jou.
