Als je overlijdt zonder testament, bepaalt het wettelijke erfrecht wie er erft en hoeveel. Je hebt dan zelf niets vastgelegd, maar de wet vult dat automatisch in. In de meeste gevallen erven je partner en kinderen, maar de exacte verdeling kan anders uitpakken dan veel mensen verwachten.
Wie erft er bij erfrecht zonder testament?
De wet verdeelt erfgenamen in vier groepen, die je ook wel “parentelen” noemt. Alleen de eerste groep die in aanmerking komt, erft. Is er niemand in die groep, dan gaat het naar de volgende.
- Groep 1: je partner (echtgenoot of geregistreerd partner) en je kinderen
- Groep 2: je ouders, broers en zussen
- Groep 3: grootouders
- Groep 4: overgrootouders
Heb je een partner en kinderen? Dan erven zij allemaal een gelijk deel. Stel je laat een partner en twee kinderen na, dan krijgt ieder van hen een derde van de nalatenschap. Maar er is een belangrijke uitzondering: de wettelijke verdeling.
De wettelijke verdeling: partner krijgt alles, kinderen wachten
Zodra je een partner en kinderen hebt, geldt automatisch de wettelijke verdeling. Die houdt in dat de partner alle bezittingen en schulden krijgt. De kinderen krijgen wél hun erfdeel toegewezen, maar alleen op papier. Ze ontvangen een geldvordering op de langstlevende ouder. Die vordering wordt pas opeisbaar als de langstlevende partner zelf overlijdt of failliet gaat.
Een simpel voorbeeld: je laat een huis en spaargeld na met een totale waarde van 300.000 euro. Je partner en twee kinderen erven elk 100.000 euro. De partner houdt het huis en het spaargeld, maar is de kinderen elk 100.000 euro schuldig. Die kinderen zien dat geld pas als de langstlevende ouder ook overlijdt.
Dit systeem beschermt de langstlevende partner. Die hoeft het huis niet te verkopen om de kinderen meteen uit te betalen. Een nadeel is wel dat kinderen soms lang wachten op hun erfdeel, en dat er bij het overlijden van de langstlevende ouder alsnog erfbelasting kan spelen over die opgebouwde vorderingen.
Samenwoners: geen automatische bescherming
Ben je niet getrouwd en heb je geen geregistreerd partnerschap? Dan ben je als samenwonende partner géén wettelijk erfgenaam. Overlijdt je partner zonder testament, dan erft je partner dus helemaal niets van jou. De erfenis gaat dan naar de kinderen, of als er geen kinderen zijn, naar de ouders, broers en zussen van de overledene.
Dit is een van de meest voorkomende valkuilen bij erfrecht zonder testament. Samenwoners regelen hun erfenis alleen via een testament of een samenlevingscontract met een erfstelling. Zonder zo’n document sta je wettelijk met lege handen.
Kinderen uit een eerdere relatie
Heb je kinderen uit een eerdere relatie en een nieuwe partner? Dan erven alle kinderen, ook die uit de vorige relatie, een gelijk deel naast je huidige partner. De wettelijke verdeling geldt dan ook voor hen: ze krijgen een vordering op de langstlevende partner. Die partner kan daardoor een situatie terechtkomen waarbij hij of zij schulden heeft aan stiefkinderen. Dat levert in de praktijk soms conflicten op, zeker als de verhoudingen al gespannen zijn.
Wat als er helemaal geen erfgenamen zijn?
Als de wet geen erfgenamen kan aanwijzen, vervalt de nalatenschap aan de staat. De Belastingdienst vereffent dan de boedel. Dit is zeldzaam, maar het kan voorkomen als iemand geen familie meer heeft en nooit getrouwd is geweest.
Erfbelasting bij erfrecht zonder testament
Of je nu een testament hebt of niet, erfbelasting werkt hetzelfde. De hoogte hangt af van de relatie tot de overledene en de waarde van het erfdeel. Partners en kinderen betalen minder erfbelasting dan een neef of nicht. De vrijstellingen en tarieven worden jaarlijks vastgesteld door de Belastingdienst. Raadpleeg de actuele bedragen op de website van de Belastingdienst, want die veranderen regelmatig.
Veel gestelde vragen
Kan ik een erfenis weigeren? Ja. Als erfgenaam heb je altijd het recht om een erfenis te verwerpen, bijvoorbeeld als er meer schulden dan bezittingen zijn. Je kunt ook kiezen voor beneficiaire aanvaarding: je aanvaardt de erfenis alleen voor zover er geen schulden zijn.
Wat als een kind eerder overlijdt dan de ouder? De kinderen van dat kind (je kleinkinderen) treden in de plaats van hun ouder. Dit heet plaatsvervulling. Zij erven dan samen het deel dat hun ouder zou hebben gekregen.
Geldt de wettelijke verdeling ook voor stiefkinderen? Nee. Stiefkinderen zijn geen wettelijke erfgenamen. Alleen juridische kinderen, dus kinderen die zijn erkend of geadopteerd, tellen mee.
Kan ik de wettelijke verdeling nog aanpassen? Alleen via een testament. Wil je dat je samenwonende partner erft, of wil je juist dat kinderen direct hun deel krijgen in plaats van een vordering? Dan moet je dat vastleggen bij een notaris.
Wie erft zonder testament weet nu hoe de wet dat regelt, maar niet altijd wat het in de praktijk betekent. De wettelijke verdeling beschermt de langstlevende partner goed, maar kan voor samenwoners, stiefkinderen en kinderen uit eerdere relaties onverwacht uitpakken. Een testament opstellen kost weinig moeite vergeleken met de problemen die het kan voorkomen.
