Bij overlijden bepaalt het erfrecht wie wat erft. De basisregel in Nederland is simpel: als er geen testament is, geldt de wettelijke verdeling. Die houdt in dat de langstlevende echtgenoot of geregistreerde partner automatisch de hele erfenis krijgt. De kinderen hebben wel recht op hun erfdeel, maar dat wordt voorlopig omgezet in een geldvordering op de langstlevende ouder. Ze kunnen dat pas opeisen als die ouder ook overlijdt, of in uitzonderlijke situaties zoals faillissement.
Erfrecht bij overlijden raakt iedereen vroeg of laat, als nabestaande of als iemand die zelf nadenkt over wat er na zijn of haar dood moet gebeuren. Dit artikel legt uit hoe de verdeling werkt, wie er erft, en waar je op moet letten.
Wie erft er bij overlijden zonder testament?
Zonder testament bepaalt de wet de volgorde van erfgenamen. Het Nederlandse erfrecht werkt met vier groepen, ook wel “orden” genoemd. De wet werkt van de eerste naar de volgende groep: bestaat er iemand in de eerste groep, dan erven de latere groepen niets.
- Eerste orde: de partner en kinderen van de overledene.
- Tweede orde: de ouders, broers en zussen van de overledene.
- Derde orde: grootouders.
- Vierde orde: overgrootouders.
Heeft de overledene geen partner en geen kinderen, dan gaan de ouders, broers en zussen erven. Zijn die er ook niet, dan komt de erfenis terecht bij grootouders of overgrootouders. Bestaat er helemaal niemand in een van deze groepen, dan valt de erfenis toe aan de staat.
De wettelijke verdeling bij een partner en kinderen
De meest voorkomende situatie is dat iemand overlijdt met een partner en kinderen. De wettelijke verdeling (vastgelegd in Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek) werkt dan als volgt. Stel, iemand overlijdt en laat een partner en twee kinderen achter. De erfenis bedraagt 300.000 euro. Ieder kind heeft recht op een derde deel (100.000 euro), maar dat bedrag wordt een vordering op de langstlevende ouder. De ouder krijgt de hele erfenis en beheert die. Pas als de ouder overlijdt, kunnen de kinderen hun deel daadwerkelijk opeisen.
Dit systeem is bewust zo opgezet zodat de langstlevende partner niet gedwongen is het huis te verkopen of spaargeld meteen uit te keren aan de kinderen. De kinderen zijn beschermd: hun vordering wordt in principe vermeerderd met een wettelijke rente (afgeleid van de wettelijke rente). In de praktijk is die rente laag gehouden om de langstlevende niet te benadelen.
Wat is de legitieme portie?
Kinderen kunnen niet volledig worden onterfd. De wet kent de legitieme portie: het minimale erfdeel waarop een kind recht heeft, ook als de overledene hen via een testament heeft uitgesloten. De legitieme portie bedraagt de helft van het wettelijke erfdeel. Stel dat een kind normaal gesproken recht zou hebben op 100.000 euro, dan heeft het kind als legitieme portie in ieder geval recht op 50.000 euro. Dit is alleen een geldvordering, geen recht op specifieke spullen of het huis.
Een kind dat de legitieme portie opeist, wordt geen erfgenaam. Het heeft uitsluitend recht op een geldbedrag en heeft geen inspraak in de afwikkeling van de nalatenschap.
Erfrecht bij overlijden met een testament
Met een testament kan de overledene zelf bepalen wie wat krijgt, binnen de grenzen van de wet (zoals de legitieme portie). Veelgebruikte testamentsvormen zijn:
- Vruchtgebruiktestament: de partner krijgt het vruchtgebruik van de erfenis (mag er van leven), de kinderen zijn bloot eigenaar en krijgen de erfenis pas als de partner overlijdt.
- Tweetrapstestament: de erfenis gaat eerst naar de partner, en als die overlijdt, gaat het restant automatisch naar de kinderen of een andere aangewezen persoon.
- Beneficiaire aanvaarding: geen testamentsvorm op zichzelf, maar een manier om een erfenis te aanvaarden zonder persoonlijk aansprakelijk te worden voor eventuele schulden van de overledene.
Een testament laten opstellen kost geld (een notaris rekent daarvoor een bedrag dat doorgaans naar schatting ergens tussen de 200 en 600 euro ligt in 2026, afhankelijk van de complexiteit), maar het geeft zekerheid en voorkomt onduidelijkheid en familieruzies achteraf.
Erfbelasting: wat betaal je als erfgenaam?
Over een erfenis betaal je erfbelasting. Hoeveel hangt af van je relatie tot de overledene en de omvang van de erfenis. De Belastingdienst hanteert vrijstellingen: voor een partner is de vrijstelling (naar schatting voor 2026) ruim 750.000 euro, voor kinderen ligt die vrijstelling flink lager, rond de 22.000 tot 25.000 euro. Boven die vrijstelling betalen kinderen een belastingtarief dat oploopt naar gelang de erfenis groter is.
Kleinkinderen, broers, zussen en andere erfgenamen hebben lagere vrijstellingen en betalen hogere tarieven. Goede doelen zijn in veel gevallen volledig vrijgesteld van erfbelasting.
Schulden in de nalatenschap
Een erfenis kan ook schulden bevatten. Als je een erfenis zonder voorbehoud aanvaardt, ben je als erfgenaam hoofdelijk aansprakelijk voor die schulden, ook als die hoger zijn dan de erfenis zelf. Om dat risico te vermijden, kun je de erfenis beneficiair aanvaarden of verwerpen. Bij beneficiaire aanvaarding worden eerst de schulden betaald uit de nalatenschap; wat er overblijft, is voor de erfgenamen. Bij verwerping doe je volledig afstand van de erfenis, inclusief eventuele schulden.
Let op: als je een erfenis al “stilzwijgend” hebt aanvaard, door bijvoorbeeld erfgoederen mee te nemen of rekeningen te betalen namens de nalatenschap, kan de rechter oordelen dat je de erfenis zuiver hebt aanvaard. Wees daarom voorzichtig in de eerste weken na een overlijden.
Veelgestelde vragen over erfrecht bij overlijden
Erft een stiefkind automatisch? Nee. Een stiefkind erft niet automatisch van een stiefouder. Daarvoor is een testament nodig.
Wat als er geen erfgenamen zijn? De erfenis valt dan toe aan de staat (de Staat der Nederlanden). Het Centraal Testamenten Register wordt altijd geraadpleegd om te checken of er een testament is.
Moet ik een notaris inschakelen? Niet altijd verplicht, maar bij onroerend goed (een huis) of als er onduidelijkheid is over de erfenis, is een notaris in de praktijk vrijwel onmisbaar. De notaris stelt een verklaring van erfrecht op, waarmee erfgenamen kunnen aantonen dat zij bevoegd zijn om te handelen namens de nalatenschap.
Hoe lang heb ik de tijd om een erfenis te aanvaarden of te verwerpen? De wet geeft erfgenamen in principe drie maanden na het overlijden om die keuze te maken. De rechter kan die termijn verlengen op verzoek.
Wil je weten hoe de erfenis concreet verdeeld wordt in jouw situatie, of twijfel je of er een testament bestaat? Raadpleeg het Centraal Testamenten Register (CTR) of neem contact op met een notaris. Die kan de situatie doorrekenen en adviseren over de meest verstandige keuze, ook als je de erfenis overweegt te verwerpen.
