Een erfenis werkt als volgt: wanneer iemand overlijdt, gaan zijn bezittingen en schulden over op de erfgenamen. Wie die erfgenamen zijn en hoeveel ze krijgen, hangt af van of er een testament is. Is er geen testament, dan bepaalt de wet wie erft en in welke verhouding. Dit heet het wettelijk erfrecht.
Dit artikel legt uit hoe een erfenis in Nederland precies in zijn werk gaat: van wie er recht heeft op een erfenis tot hoe de verdeling plaatsvindt en wat je zelf moet doen als nabestaande.
Wie erft er als er geen testament is?
Zonder testament geldt de wettelijke volgorde van erfgenamen. De wet verdeelt erfgenamen in vier groepen, waarbij de eerste groep altijd voorgaat op de volgende. De groepen zijn:
- Groep 1: de echtgenoot of geregistreerde partner en de kinderen
- Groep 2: de ouders, broers en zussen
- Groep 3: grootouders
- Groep 4: overgrootouders
Is er niemand in groep 1? Dan erven de erfgenamen uit groep 2, enzovoort. Zijn er helemaal geen erfgenamen? Dan valt de nalatenschap toe aan de staat.
Hoe werkt een erfenis bij een partner en kinderen?
De meest voorkomende situatie is dat iemand overlijdt en een partner en kinderen achterlaat. In dat geval geldt de wettelijke verdeling. Volgens de Rijksoverheid krijgt de langstlevende echtgenoot of geregistreerde partner bij deze verdeling alle bezittingen en schulden van de nalatenschap. De kinderen krijgen hun erfdeel niet meteen in handen, maar ontvangen een vordering op de langstlevende ouder. Dat is een soort schuld die de langstlevende aan elk kind verschuldigd is.
Die vordering wordt pas uitbetaald op het moment dat de langstlevende ouder zelf overlijdt, of eerder als de ouder failliet gaat of in een schuldsaneringsregeling terechtkomt. Dit systeem zorgt ervoor dat de langstlevende partner gewoon in huis kan blijven wonen en de dagelijkse kosten kan betalen, zonder dat de kinderen de erfenis meteen opeisen.
Een concreet voorbeeld: stel dat je vader overlijdt en een nalatenschap achterlaat van 300.000 euro. Je moeder en jij zijn de enige erfgenamen. Jij hebt recht op de helft, dus 150.000 euro. Maar jij krijgt dat bedrag niet nu. Je moeder beheert het volledige bedrag en is jou 150.000 euro schuldig. Pas als je moeder overlijdt, wordt dat bedrag verrekend.
Wat staat er in een testament?
Met een testament kan iemand afwijken van de wettelijke verdeling. Je kunt bepaalde mensen meer of minder geven, of mensen aanwijzen die normaal niet zouden erven, zoals een goed vriend of een goed doel. Je kunt ook een executeur aanwijzen: iemand die de nalatenschap afwikkelt.
Toch zijn er grenzen aan wat je in een testament kunt regelen. Kinderen hebben altijd recht op een minimumgedeelte van de erfenis, de zogeheten legitieme portie. Dit is de helft van wat een kind bij de wettelijke verdeling zou krijgen. Een kind kan nooit volledig worden onterfd zonder dat het recht heeft op die minimumuitkering.
Hoe wordt de erfenis afgewikkeld?
Na een overlijden zijn er een aantal stappen die doorlopen worden om de erfenis te verdelen:
- Stap 1: vaststellen wie de erfgenamen zijn. Dit gebeurt op basis van het testament of de wet. De notaris kan een verklaring van erfrecht opstellen. Dat is een officieel document waaruit blijkt wie de erfgenamen zijn en wie namens hen mag handelen.
- Stap 2: inventariseren van de nalatenschap. Alle bezittingen (huis, spaargeld, auto, beleggingen) en schulden (hypotheek, leningen) worden in kaart gebracht.
- Stap 3: kiezen voor aanvaarding of verwerping. Als erfgenaam hoef je de erfenis niet te accepteren. Je kunt ook verwerpen, zodat je niet verantwoordelijk bent voor eventuele schulden. Een derde optie is beneficiaire aanvaarding: je aanvaardt de erfenis, maar alleen voor zover er na aftrek van de schulden iets overblijft.
- Stap 4: verdelen van de nalatenschap. De bezittingen worden verdeeld volgens het testament of de wet.
Erfbelasting: wat betaal je over een erfenis?
Over een erfenis betaal je erfbelasting aan de Belastingdienst. Hoeveel je betaalt, hangt af van twee dingen: de waarde van het erfdeel en de relatie tot de overledene. Hoe dichter de familieband, hoe lager het tarief en hoe hoger de vrijstelling.
Partners hebben de hoogste vrijstelling. In 2025 bedraagt die vrijstelling voor partners ruim 800.000 euro. Kinderen hebben een vrijstelling van ruim 22.000 euro. Over het bedrag boven de vrijstelling betaal je belasting, met tarieven die oplopen naarmate het bedrag hoger wordt. Voor partners en kinderen gelden lagere tarieven dan voor verre familieleden of niet-verwante erfgenamen.
Controleer altijd de actuele vrijstellingen en tarieven op de website van de Belastingdienst, want die worden jaarlijks aangepast.
Veelgestelde vragen over hoe een erfenis werkt
Moet ik een notaris inschakelen?
Niet altijd, maar het is vaak verstandig. Voor een verklaring van erfrecht heb je een notaris nodig, en ook voor het uitvoeren van een testament. Bij een eenvoudige nalatenschap zonder onroerend goed kun je soms zonder notaris werken, maar een notaris voorkomt veel misverstanden tussen erfgenamen.
Hoe lang duurt het voordat de erfenis verdeeld is?
Dat verschilt sterk. Een eenvoudige nalatenschap kan binnen enkele maanden worden afgewikkeld. Als er een huis bij zit, schulden zijn of erfgenamen het niet eens zijn, kan het ook een jaar of langer duren.
Wat als iemand meer schulden dan bezittingen heeft?
Dan is de nalatenschap negatief. Als je de erfenis gewoon aanvaardt, ben je als erfgenaam aansprakelijk voor die schulden, ook met je eigen geld. Kies in dat geval voor beneficiaire aanvaarding of verwerping. Bij beneficiaire aanvaarding betaal je de schulden alleen uit wat er in de nalatenschap zit.
Kunnen kleinkinderen erven?
Ja, als hun ouder (een kind van de overledene) al eerder is gestorven, schuiven kleinkinderen door naar de erfenis. Dit heet plaatsvervulling. Ze verdelen dan samen het deel dat hun ouder zou hebben gekregen.
Een erfenis gaat dus door meerdere stappen: vaststellen wie erft, de nalatenschap in kaart brengen, kiezen of je aanvaardt, en daarna verdelen en erfbelasting afdragen. Twijfel je over je situatie? Een notaris of een juridisch adviseur kan je helpen de juiste keuzes te maken, zeker als de nalatenschap ingewikkeld is of als erfgenamen het onderling niet eens zijn.
