Een berliner testament is een Duits gezamenlijk testament waarin echtgenoten elkaar meestal tot enige erfgenaam benoemen. Hun kinderen erven dan pas na het overlijden van de langstlevende partner. Zo kan de achterblijvende partner in principe zelf over de erfenis beschikken, al kunnen kinderen na het eerste overlijden wel hun Duitse legitieme aanspraak opeisen.
Deze testamentvorm is vooral van belang als je met Duits erfrecht te maken hebt, bijvoorbeeld doordat je in Duitsland woont of de Duitse nationaliteit hebt. Een berliner testament is niet hetzelfde als een Nederlands testament, ook al kunnen de regelingen op elkaar lijken.
Hoe werkt een berliner testament?
In de gebruikelijke vorm leggen partners samen vast dat zij van elkaar erven. Ook bepalen zij wie erft als de tweede partner overlijdt. Vaak zijn dat de kinderen. Zij worden in Duitsland Schlusserben genoemd: de erfgenamen die aan het einde erven.
Stel dat twee echtgenoten een huis en spaargeld hebben en samen kinderen hebben. Overlijdt een van hen, dan erft de ander volgens hun berliner testament de nalatenschap. De langstlevende wordt daardoor niet samen met de kinderen erfgenaam van die nalatenschap. Na het overlijden van de tweede partner krijgen de kinderen wat er dan nog over is, voor zover het testament hen als erfgenamen aanwijst.
Het vermogen van de overleden partner gaat in deze gebruikelijke vorm op in het vermogen van de langstlevende. De kinderen krijgen dus niet automatisch recht op dezelfde goederen of hetzelfde bedrag dat bij het eerste overlijden aanwezig was.
Wat mag de langstlevende met de erfenis doen?
De langstlevende wordt in de gebruikelijke vorm volledig eigenaar van wat hij of zij erft. Daardoor kan die partner het geld gebruiken en in principe ook een geërfd huis verkopen. Dat kan prettig zijn als de partner in het huis wil blijven wonen of geld nodig heeft voor levensonderhoud.
Die vrijheid betekent ook dat de kinderen minder kunnen erven dan de ouders misschien verwachten. Het vermogen kan bijvoorbeeld afnemen door uitgaven. Aan schenkingen die de rechten van de aangewezen erfgenamen benadelen, kunnen onder Duits recht wel grenzen zitten.
Willen partners dat bepaalde bezittingen uiteindelijk bij de kinderen terechtkomen, dan kunnen zij een andere constructie overwegen. Daarbij krijgt de langstlevende doorgaans minder vrijheid over die bezittingen. Die keuze vraagt om duidelijke bepalingen in het testament.
De aanspraak van kinderen na het eerste overlijden
Bij een berliner testament erven kinderen meestal niet bij het eerste overlijden. Onder Duits recht kunnen zij dan wel hun Pflichtteil opeisen: een wettelijk recht op een geldbedrag uit de nalatenschap van de overleden ouder. Die aanspraak is in beginsel de helft van hun wettelijke erfdeel.
Dat kan lastig zijn als het grootste deel van de nalatenschap in een huis zit. De langstlevende moet het verschuldigde bedrag dan mogelijk betalen terwijl er weinig geld beschikbaar is. Het testament neemt dit wettelijke recht van de kinderen niet automatisch weg.
Sommige Duitse testamenten bevatten een bepaling die gevolgen verbindt aan het opeisen van dit bedrag. Zo’n bepaling kan invloed hebben op wat een kind later erft, maar voorkomt niet dat het kind zijn aanspraak na het eerste overlijden kan uitoefenen.
Opstellen en bewaren in Duitsland
Een berliner testament is onder Duits recht bedoeld voor echtgenoten en geregistreerde levenspartners in de Duitse wettelijke zin. Partners die ongehuwd samenwonen, kunnen niet op dezelfde manier zo’n gezamenlijk testament maken.
In Duitsland kunnen partners het testament door een notaris laten opstellen. Een eigenhandig gezamenlijk testament is ook mogelijk: daarbij schrijft één partner de volledige tekst met de hand en ondertekenen beide partners. Een zelfgeschreven tekst kan wel onduidelijk zijn, bijvoorbeeld over wat moet gebeuren als een kind eerder overlijdt dan de ouders.
Een gezamenlijk testament kan bij een Duits gerecht in bewaring worden gegeven. Ligt het thuis, dan moet degene die het na een overlijden vindt het in beginsel aan het bevoegde Duitse erfrechtgerecht afgeven. Het gerecht opent het testament na het eerste overlijden. Na het overlijden van de langstlevende volgt opnieuw een opening voor de bepalingen die dan van belang zijn.
Wanneer past deze regeling minder goed?
Een berliner testament kan passen als partners elkaar financieel willen beschermen en de langstlevende veel vrijheid willen geven. Die vrijheid heeft een keerzijde: voor de kinderen staat niet vast hoeveel er uiteindelijk overblijft.
Ook kunnen gezamenlijke bepalingen na het eerste overlijden bindend worden. De langstlevende kan daardoor mogelijk niet meer zelfstandig veranderen wie uiteindelijk erft. Wat wel kan, hangt af van de tekst en de omstandigheden. Dat is vooral van belang als de gezinssituatie later verandert.
Daarnaast kan de regeling gevolgen hebben voor de erfbelasting. Het vermogen gaat meestal eerst naar de partner en later naar de kinderen. Daardoor kunnen de fiscale gevolgen anders uitpakken dan wanneer kinderen al bij het eerste overlijden erven.
Een berliner testament met een band met Nederland
Woon je in Nederland en heb je een Duitse partner, bezittingen in Duitsland of de Duitse nationaliteit? Dan is niet vanzelfsprekend dat voor de hele nalatenschap Duits erfrecht geldt. De gewone verblijfplaats en een eventuele geldige rechtskeuze kunnen daarbij een rol spelen.
Ook de geldigheid en bindende werking van een gezamenlijk testament vragen bij een grensoverschrijdende situatie om afzonderlijke beoordeling. Het is niet juist om aan te nemen dat een Duits testament alleen mogelijk is voor Duitse inwoners met de Duitse nationaliteit, of dat een in Duitsland gemaakt gezamenlijk testament in Nederland automatisch ongeldig is.
Bespreek bij banden met beide landen met een notaris die internationaal erfrecht behandelt welk recht geldt en of de gewenste regeling uitvoerbaar is. Neem daarbij een bestaand berliner testament mee, zodat ook de gevolgen voor de langstlevende en de kinderen kunnen worden beoordeeld.
