Een erfenis vrij van recht betekent dat de erfbelasting niet door de ontvanger zelf wordt betaald, maar uit de nalatenschap wordt voldaan. Dit speelt vooral bij legaten: als een legaat “vrij van recht” is vastgelegd in het testament, hoeft de legataris de erfbelasting niet met eigen geld te betalen. De nalatenschap draagt die belasting voor hem.
Dit klinkt als een voordeel voor de ontvanger, maar het heeft ook gevolgen voor de omvang van de nalatenschap en voor de anderen die erven. Hieronder lees je hoe dit precies werkt, wat het voor jou betekent en waar je op moet letten.
Wat betekent “vrij van recht” bij een legaat?
Normaal gesproken ontvangt een legataris een bedrag of goed uit een nalatenschap en moet hij over die verkrijging zelf erfbelasting betalen. Bij een legaat vrij van recht is dat anders: de erfbelasting die de legataris verschuldigd is, wordt niet op hem verhaald maar komt ten laste van de nalatenschap. De erfgenamen betalen die belasting feitelijk mee, want het vermindert het bedrag dat overblijft voor de rest van de verdeling.
Een concreet voorbeeld: stel dat een nicht een legaat van 10.000 euro ontvangt. Over dit bedrag is zij erfbelasting verschuldigd, naar schatting rond een aanzienlijk percentage (het tarief voor een nicht valt in de hoge tariefschijf voor anderen, rond 30 tot 40 procent in 2026). Als het legaat vrij van recht is, ontvangt zij de volle 10.000 euro, en betaalt de nalatenschap de verschuldigde belasting. Zonder die clausule had zij zelf een deel moeten afdragen en dus minder netto overgehouden.
Hoe wordt de erfbelasting dan berekend?
Als een legaat vrij van recht is, verandert de berekeningsbasis. De Belastingdienst berekent de erfbelasting namelijk over de waarde die de legataris effectief ontvangt, inclusief het voordeel dat hij niet zelf de belasting hoeft te betalen. Dit heet “optopping”: de waarde van het legaat wordt fictief verhoogd om de belastingdruk mee te berekenen. In de praktijk betekent dit dat de erfbelasting iets hoger uitvalt dan bij een gewoon legaat, maar dat de legataris dit verschil niet merkt omdat het volledig door de nalatenschap wordt gedragen.
De Belastingdienst rekent hierbij met een zogenoemde bruto-nettoberekening. Het netto voordeel voor de legataris staat vast (het gelegateerde bedrag of goed), en de belasting wordt daar als het ware bovenop berekend ten laste van de overige erfgenamen.
Wie bepaalt of een legaat vrij van recht is?
Dit staat in het testament. De erflater (degene die het testament opstelt) kiest er bewust voor om een legaat “vrij van recht” te maken. Zonder die clausule is een legaat standaard niet vrij van recht en moet de legataris zelf betalen. Het is dus een bewuste keuze die je legt vast bij de notaris op het moment dat je je testament opstelt of aanpast.
Wil je iemand echt bevoordelen, een goed doel of een verre kennis die in een hoog belastingtarief valt, dan kan een vrij-van-rechtclausule zinvol zijn. De ontvanger houdt dan het volledige gelegateerde bedrag over. Het nadeel is dat de rest van de erfgenamen meer belasting dragen, omdat de nalatenschap kleiner wordt.
Wanneer is een legaat vrij van recht verstandig (en wanneer niet)?
Een vrij-van-rechtclausule is vooral nuttig als de legataris in een hoog erfbelastingtarief valt. Dat is het geval bij mensen die geen directe familie zijn: vrienden, kennissen, verre neven of goede doelen die niet als anbi zijn aangemerkt. Zij betalen in 2026 een tarief van 30 tot 40 procent erfbelasting. Als je wil dat zij een bepaald bedrag netto ontvangen, zorgt de clausule ervoor dat dat ook echt zo uitpakt.
Bij directe familieleden (partner, kinderen) is het voordeel kleiner, omdat zij lage tarieven en hoge vrijstellingen hebben. In veel gevallen zullen zij weinig of geen erfbelasting betalen, waardoor een vrij-van-rechtclausule weinig verschil maakt.
Het is ook niet altijd verstandig als de nalatenschap beperkt is. Elke euro die opgaat aan belasting voor de legataris, gaat af van wat de overige erfgenamen krijgen. Dat kan wrijving veroorzaken, zeker als de erfgenamen zelf ook belasting moeten betalen over hun deel.
Praktische stappen als je dit wilt regelen
- Leg de vrij-van-rechtclausule expliciet vast in je testament via een notaris.
- Bespreek met de notaris welk effect dit heeft op de verdeling voor de overige erfgenamen.
- Houd rekening met de optopping bij de erfbelasting: de fiscale waarde van het legaat wordt hoger dan het nominale bedrag.
- Controleer of de legataris valt onder een hoog of laag erfbelastingtarief, want dat bepaalt of de clausule echt zinvol is.
Een legaat vrij van recht is een nuttig instrument als je iemand buiten de directe familie echt wil bevoordelen. Het vraagt wel om een bewuste afweging in je testament, bij voorkeur met hulp van een notaris die de gevolgen voor alle betrokkenen concreet doorrekent.
